Ш.Эрдэнэцэцэг: Хурим найр гэдэг зугаа цэнгээн биш амьдралд сургах сургууль байсан

2020 оны 8 сарын 262020-08-26
Ш.Эрдэнэцэцэг: Хурим найр гэдэг зугаа цэнгээн биш амьдралд сургах сургууль байсан

Тавдугаар ангид байхдаа аавтайгаа хамт найранд суухаар явсан талаараа Ш.Эрдэнэцэцэг гуай хуучиллаа. Найрнаас буцаж явах замд аав нь хуримын тухай сайхан яриа дэлгэсэн нь түүнд кино үзэж байгаа юм шиг л санагдаж, аавынхаа ярьсан  түүхтэй хамт оюутны ширээний ард суужээ. Ийнхүү тэрээр баяд хуримын зан үйлийн бэлгэдлийг судлахад амьдралынхаа гучин жилийг зориулж, 2010 онд хуримын зан үйлийн бэлгэдлээр докторын зэрэг хамгаалсан байна.

Ингэхдээ дан ганц баяд хуримын зан үйлийн бэлгэдлийг судлаад зогсохгүй бусад угсаатны хуримыг харьцуулан судалсныг “Баяд хуримын зан үйлийн бэлгэдэл номоос нь харж болно. Мөн уг номоо баримтат кино болгож, дүрсжүүлсэн аж. Ийм нэгэн эрхэм хүмүүнтэй монгол угсаатнуудын хуримын зан үйлийн талаар ярилцлаа.

Түүнтэй ярилцаж суухад үлгэр домог сонсож байгаа юм шиг үе, үе санагдаж байсныг нуух юун. Харин уг ярилцлагыг унших гэж байгаа хэн бүхэнд түүний хэлдгээр кино үзэж байгаа юм шиг л санагдах биз ээ.

--------------------------------------------------------------------------

“Хүнтэй суугаагүй эмэгтэй хүнийг үс болон хувцсаар нь таньдаг байсан”

-Монголын олон үндэстэн, ястны хуримын зан үйлийн ялгаатай болон төсөөтэй талуудын талаар ярьж өгөөч? 

-Монголд 16 угсаатны бүлэг бий. Угсаа гарлын болон байгаль, нийгэм,  түүхийн хүчин зүйлээс хамаараад угсаатны бүлгүүдийн зан үйл зарим талаар ялгаатай. Гэхдээ монголын олон угсаатны бүлгийн хуримын зан үйлийн 70 орчим хувь нь адил төстэй. Зөвхөн нэршлийн хувьд өөр боловч агуулга нь адил байна. Жишээлбэл, Баруун монголчуудын дунд “хөшиг тайлах ёс” гэж найр бий. Гэтэл энэ найрыг халхад “эргэлтийн найр” гэж нэрлэдэг. 

Харин ялгаатай зан үйл гэвэл, Баядад “Сэвгэрүүдийн найр”, Буриадад “Басган зайх наадам” хийдэг. Энэ нь хадамд гарах охиноо үеийн сэвгэрүүдийн хамт хамаатан саднаар нь айлчлуулах ёс юм. Ах дүүгийнхээ тооноос хамаараад 7-30 хоног найрладаг энэ найрыг “Сэвгэрмүүдийн найр” гэж нэрлэдэг. Сэвгэрмүүдийн найранд нас тогтсон хоёр эрэгтэй /вааданч гэнэ/ хүн охидыг харж  хамгаалах, бэлэг сэлтийг зохион байгуулах, морь малыг адгуулах үүрэгтэй явдаг. Охид очсон айлдаа цүү хаях тоглоом тоглоно. Эхнэргүй залуучууд цуглах тул хоёр вааданч  хэний охинд хэний хүү сайн хандаж байна гэдгийг тандаж, аав, ээжид нь хэлдэг байсан. Хүүгийн аав ээж охины удам судар, царай зүс, ажил үйл, жил нас зэргийг судлаад тохирох бол хүүдээ хэлж, ам хадаг тавих хүнийг охины гэрт явуулдаг байсан. Харин шаардлагад нийцэхгүй бол хүүдээ болохгүй гэдгийг шууд л хэлдэг байж. Тэгэхээр огт танихгүй хүнтэй биш, хүүхдийнхээ сэтгэлийг харгалздаг байж. Монголчууд “үүд муутын хоймор битгий суу, Удам муутын хүүхэн битгий ав, Муу авгай авсан насны барцад, муу идэш идсэн жилийн барцад” гэхчлэн хэлэлцэж иржээ. Бусад угсаатны бүлэгт яг ийм найр хийдэггүй, харин “охин цайлах” ёс гүйцэтгэдэг байжээ. 

Монгол хуримын онцлог гэвэл, Буриадын хуримд зан үйлийн бүжиг, дуу, төв халхад шүлэг, яруу найргийн төрлүүд, баруун монголд ёс ёслол голлож байдагт юм уу даа.  

-Монголчуудын хуримын зан үйл олон зуун жил дамжин хэрхэн өөрчлөгдөж шинэчлэгдсэн юм бол? Уламжлалт зан үйлээс орчин үед хадгалагдаж үлдсэн зүйлсээс сонирхуулаач?

-Мэдээж хэрэг, ер нь аливаа соёл тодорхой цаг хугацааны дотор хувиран өөрчлөгдөж байдаг зүй тогтолтой учир хуримын зан үйл ч гэсэн хувьсан өөрчлөгдөж ирсэн. Зарим талаараа баяжин хөгжиж ирсэн ч гэж хэлж болно. Гэхдээ аливаа соёлд бол гол цөмөө авч үлдэх гэдэг асуудал байна. Мэдээж XIII зууны үед монгол хуримын зан үйл ямар байсан, Манж Чин улсын үед ямар болсон, Ардын хувьсгалаас хойш социалист системийн үед ямар болсон, одоо ямар байгаа юм гээд аваад үзвэл ялгаа нь харагдана. Тухайлбал, 1. Монголын нууц товчоонд Алунгоо хатныг Добу мэргэнд булааж авч өгсөн тухай өгүүлсэн байдаг. Алунгоо хатан “би хоёр шивэргэлээ хойш нь урагш нь хаяад” хэмээн хэлсэн нь хүний гэргий болсон хүн үсээ хоёр салаа болгоод үсний уутанд хийдэг ёс байсныг илтгэж байна.  Энэ ёс XIX зууны сүүлч хүртэл хадгалагдаж ирсэн. Уутанд хийх учир юу вэ гээд үзвэл асар их юм гарна. 2. Охид үсээ олон салаа сүлждэг байсан. Үүнд: Баядад 19 салаа, Захчинд 24 салаа гэх мэт угсаатны бүлэг бүрт өөр өөр байсан. Охидын хувцасны тухайд  эргэдэг захтай, дөрвөлжин энгэртэй дээлг өмсдөг байж. Тэгэхээр хүнтэй суугаагүй эмэгтэй хүнийг үс болон хувцсаар нь таньдаг байсан байгаа биз. Орчин үед хувцас өмсгөл хийгээд зан үйлд маш их өөрчлөлт орж байна даа. Дээр дурдсан хувцас, өмсгөл зүүтгэлийг орчин үед хэрэглэж болно шүү дээ. Хамгийн гол нь хүн бүр соёлын өвөө хадгалах, хамгаалах, сэргээн өвлөхөд сэтгэлээ чилээх ёстой юм. бусдыг сохроор дууриагаад л байвал бид юутай үлдэх бол. 

-Орчин үед бол хуруундаа бөгжгүй эмэгтэйг хүнтэй суугаагүй юм байна гэж таньж болохоор байна тийм үү? 

-Орчин үед хүн бүр л бөгж зүүдэг. Харин хуримын бөгжөөр нь ялгах л байх. Эрт үед охидын бөгж, ээмэг, эхнэр хүний бөгж, ээмэг /сүйх/  ялгаатай байсан юм байна лээ. Тэр нь хүнтэй суусан эсэхийг таних тэмдэг дохио болдог байж л дээ.  

5.jpg

“Хүнтэй суусан эмэгтэй 3-5 жилдээ аавынхаа гэрт очих эрхгүй байсан”

-Сүүлийн үед шууд хуримаа хийдэг эсвэл хурим хийлгүй бэрээ гуйгаад л болчихдог болж. Бэр гуйхын утга учир, бэлгэдэл юу вэ?

-Бэр гуйна гэдэг чинь маш нарийн зан үйл л дээ. Монгол хуримын зан үйл халхад “Үг хүргэх”,  баруун монголд “ам хадаг тавих” гэж нэрлэдэг ёс гүйцэтгэхээс л эхэлдэг. Энэ нь хүүгийн эцэг охины гэр рүү нас тогтсон хүн явуулдаг. Тухайн хүн охины гэрийн байр байдал, удам судар, охины жил нас, царай зүс, нуруу туруу, ааш зан, ажил үйлийн талаар ажиглаж, өөр айл хадаг тавьсан эсэхийг магадална. Хадаг тавихгүй учир “ам хадаг тавих, үг хүргэх” гэж нэрлэдэг. Хүүгийн талд таалагдвал “хадаг тавих ёс” хийнэ. Одоо цагт бол шууд л очоод хадаг тавьчихаж байна. Хадаг тавих ёс бол “татаж тасрахгүй, матаж матаахгүй /махийхгүй/ ураг садан боллоо” гэдгийг баталгаажуулж байгаа хэлбэр юм. Энэ үед охины ах дүүсийн гар цайлгах ёс баруун монголд бий.  Дараа нь цуглуулаад “Сүй бэлэг” хэлэлцдэг. Энэ нь охины эхнэр дээл, түүний чимэг зүүсгэлийн зардлыг тооцож, хүүгийн тал мал өгдөг. Үүнийг зарим угсаатанд “мал хэлэлцэх”  гэж нэрлэдэг боловч агуулгаараа бол адилхан. 

-Сүй хэлэлцсэний дараа хурим хийх өдрөө товлодог шүү дээ. Дээр үед хуримыг их олон хоног хийдэг байсан гэж сонссон?

-Сүй хэлэлцсэний дараа хэдийд бэр буулгах вэ гэдгээ ярилцдаг. Хоёр тал хоёулаа өдөр үзүүлж, харилцан ярилцаж байж шийддэг. Бэр буулгахаар очих хүмүүс шинэ гэрээ тэмээнд ачиж очоод “Баянд буурь хайрлатан, Баатарт суурь хайрлатан” гэж хэлдэг байсан юм билээ. Харин охины аав шинэ гэрийг барих газар шинэ багана тавьдаг. Тухайн газарт шинэ гэрийг барьж, маргааш өглөө ургахын улаан нарнаар ууц шүүс, идээ цагаагаа бариад охины аавын гэрт очиход  охины тал үүдэн дарлагын ёс гүйцэтгэнэ. Бэрийг авахад жилтэй хүн охинд гар хүрч, хүүгийн бэргэн охиныг гэрээс авч гарна. Ялангуяа баруун аймгуудад бүсээрээ холболдон суусан олон сэвгэрүүдийн дундаас охиныг булааж, газар гишгүүлэхгүй өргөж гаргадаг ёс буй.  Энэ нь нэг талдаа тоглоом наадгайн шинжтэй.  Охины үсний боодгийг авч үлддэг. 

Бэрийг шинэ гэрт оруулсны дараа  цагаан эсгий дэвсэж, шагайт чөмөгний бүдүүн талыг хүүд, нарийн талыг нь охинд бариулаад  “Шар наранд мөргөмү, Шагай чөмөг атгаму” гэж хэлээд гурван удаа нар саранд мөргүүлдэг байсан нь хуримын баталгаа болж байсан. Уг ёслолын дараа бэргэд хосуудын үсийг нийлүүлэн самнаад сүлждэг. Энэ нь нэгэн бие боллоо гэсэн санааг илтгэж байгаа юм. Үүнийг сэв нийлэх ёс гэж хэлдэг. Энэ ёсыг гүйцээсний дараа хүүгийн талынхан барьсан шинэ гэрээ ачаад, бэрээ аваад хүүгийн нутгийн зүг хөдөлдөг. Хошуу алгасуулж бэр буулгадаг байсан учраас замдаа буудалладаг. Буудаллах бүртээ тоглоом наадгайн зан үйлийг хоёр тал хийдэг байжээ. Жишээ нь, тэнд хурдан морины уралдаан, чөмөг хөөх наадам хийдэг байсан. Хүүгийн гэрт дөхөх үед нэг морьтой хүн тавагтай идээ цацчихаад буцаад зугатаадаг байж. Учир нь хуримын цувааг ховдогийн тэнгэр дагаж явдаг гэх тул ховдогуудыг үлдээхийн тулд идээ цацдаг гэнэ. Хүүгийн аавын гэрт бэрийг цагаан хөшигний ард суулгаж, “Бэр ил гаргах” ёс хийнэ. Хүүгийн аав  “Хар царын арьсан архадтай, Хандгай модон билүүртэй, Хаан аав ээж чинь яаж явсан тэр ёсоор яваа” гэж ерөөгөөд бууны сүмбээр хөшгийг хөнддөг. Энэ ёс баруун аймгуудад үлдсэн шиг байгаа юм. Бэр ил гарч хадам аав ээжийн гал голомт, айргийн хөхүүрт мөргөнө. Дараа нь шинэ гэрт оруулж, эхнэр дээл өмсгөж,  бэргэд нь нөхрийнх нь гаансны сэтгүүрээр охины олон салаа гэзгийг хоёр салаа болгон үсний гэрэнд хийж өгдөг. 

-Охиноо ингэж олон гуйлгаж байж хүний хүн болгодог байсан учраас гэр бүл салалт ховор байсан байж мэдэх юм?

-Монголын нууц товчоонд “Олон гуйлгаж өгвөл дээжлэгддэг, цөөн гуйлгаж өгвөл доромжлогддог” гэж байгаа шүү дээ. Эмэгтэй хүний нэр хүндийг өндөрт өргөх, үнэ цэнэтэй байлгах гэж эмэгтэй хүнийг олон удаа гуйлгаж өгдөг байжээ. Хөшиг тайлах буюу эргэлтийн найр хийх хүртэл хадмын талаас таагүй асуудал үүсэх юм бол охиноо буцаагаад аваад явах эрхтэй байсан. Харин хөшиг тайлах найраа хийчихсэн л бол охин 3-5 жилдээ аавынхаа гэрт очих эрхгүй байсан. Үр хүүхэд төрүүлж, өсгөж хүмүүжүүлээд, хүний гэргий болж,  хадмынхаа сайн муу ааш араншинг даагаад, дасан зохицоод 3-5 жил амьдарсны дараа төрхөмчлөх найр хийж байж л гэртээ очих эрхтэй болдог. Цагаан сараар ч очдоггүй байсан. Хэрвээ зайлшгүй очих хэрэг гарвал эсгий үүдээ нөмөрч суугаад, ирсэн учраа хэлчихээд буцаад л явна. Хоёр талаасаа шинэ бэрийг эмэгтэй хүн, эх хүн болгох, хатуу хөтүүг давж чаддаг болгохын төлөө л хамтран зүтгэдэг байжээ. Ийм байсан учраас л гэр бүл салах нь ховор байсан байхаа.  

-Энэ ёс хэзээнээс алдагдчихав. Одоо цагт хуримаа хийчхээд аавынхаа гэрт очмоор байвал очиж, хоёр талынхаа аав ээжид тус дэмтэй ойр байхыг л эрхэмлэдэг болж?

-Социализмын үед болов уу гэж бодож байна. Хуучин, феодалын соёл гэх шалтгаан бас байгаа байх.  Ер нь бол хаягдах, гээгдэх шалтгаан нь Манжийн үеэс л тавигдсан байх. 

-“Хөшиг тайлах ёс”-ны талаар дээр цухас ярьсан. Үүнийг дэлгэрэнгүй тайлбарлаж өгөөч?

-Бэр буулгах найрын дараа хоёр талын бэргэд хосуудын хувцсыг нь тайлуулж, оронд нь оруулдаг “дэр нэгтгэх ёс” байсан. Энэ бол бэргэдийн үүрэг байж. Гэрийнх нь хойно чагнаж, номын ёсоор боллоо гэж найрлаж буй хүмүүст мэдээлдэг байсан. Харин хосууд гурав хоног гэрээс гардаггүй ёстой байсан гэнэ лээ. 
Гурав хоногийн дараа охины аав ах дүүсээ дагуулан “Хөшиг тайлах” найр хийнэ.  Хоёр тал сөн барьж, сөнгөө нийлсний дараа хүүгийн эцэг орны толгойн талын хөшигний оосрыг, бэрийн эцэг хөл талын хөшигний оосрыг тайлдаг. Хөшгийг тайлж, орыг нь бүтээж, идээ цагаа тавиад хүүхэдтэй болохыг бэлгэдэн хүүхэд тоглуулна. Энэ найрыг баруун монголчууд “Хөшиг тайлах”, Халхад “Эргэлтийн найр”, Ордост “Найр барих” гэж янз бүр нэрлэдэг. 

"Аав ээж нь байхгүй бол ахаас нь, ахгүй бол авга ахаас нь гуйх ёстой"

-Хаадын үед эхнэр болох хүнээ булаадаг, хулгайлдаг байсан. Хэзээнээс энэ хаягдаж, бэр гуйх ёс бий болов?

-Бэр гуйх ёс тогтсон тухай яривал эндогам ёсноос экзагом ёсонд шилжсэн тухай болно. Энэ маш урт яриа болно. Бэрийг  төрийн ёсоор буулгах, булаах, оргуулах гэх мэт олон хэлбэр байсан. Монголын нууц товчоонд Алунгоо хатан булаагддаг шүү дээ. Одоо ч зарим газар байна. Дархадууд бэрийг оргуулж авсан бол өрхнийх нь оосроос хадаг уячихдаг. Оргуулж авч байна гэдэг чинь охин дуртай болоод явж байгаа шүү дээ. Аав ээж нь манай “охин талийжээ” гэж ярьдаг. Харин охиноо булгаалгасан бол тийм ч тайван, таатай хүлээж авахгүй нь лавтай. 

-Хамаатан садангүй, аав ээж нь аль эрт тэнгэрт хальсан эмэгтэй хүнийг хэнээс гуйж, хадаг тавих ёстой вэ?

-Хамаатан садангүй хүн гэж байхгүй шүү дээ. Гав ганцаараа хүн гэж хорвоод байхгүй. Тухайн эмэгтэй ахтай бол ахаас нь гуйна. Харин ахгүй бол авга ахаас нь гуйх ёстой.  Муу ч бай сайн ч бай ах дүүгээ л хүн мэдэж байх ёстой. Ихэвчлэн залуу хүмүүс цагаан сар шиг хэрэггүй баяр алга, цагаан сарыг болих хэрэгтэй, бөөн зардлын нэмэр гэж ярьж байгаа харагддаг. Гэтэл энэ цагаан сарын чинь хамгийн гол утга учир нь ах дүүгээ таньж мэдэхэд оршиж байгаа. Дараа нь мэдэхгүй хамаатан садантайгаа суучихвал яахав. Тэр хоёроос ямар хүн төрөх билээ. 

-Хуримаар, мөн бэр гуйхад бэлэг өгдөг. Энэ ямар учиртай хаанахын ёс вэ? Орчин үед хурим найрын үеэр бэлэг солилцдог байдал ёс уламжлалтайгаа хэр нийцсэн зүйл вэ?

-Үүнийг “гар цайлгах” ёс гэж нэрлэдэг. Энэ бол нийт монголчуудын ёс. Гар цайлгана гэдэг чинь учир зүггүй хүнд бэлэг өгөөд байгаа юм биш. Одоо “танай охин манайх боллоо” гээд гар цайлгаж байгаа юм. Нохойн гөлөгийг хүртэл хүн авахдаа эзэнд нь хэдэн төгрөг өгч, сүү амсуулж авдаг биз дээ. Орчин үед томчуудад нь торго, насны онцлогоос нь хамаараад жаахан хүүхдэд мөнгө, амттан өгдөг болсон байна лээ. Энэ бол “Эхийн цагаан сүүний харамж” бас нэг бэлэг өгдөг ёс бий.  Цагаан сүүгээ хөхүүлж өсгөсөн эхийн ачийг хариулах утгатай юм. 

4.jpg

“Найранд дандаа уртын дуу дуулдаг байсан”

-Хурим эхлэх дуу, найр жаргаах дуу нутаг болгонд өөр өөр байдаг гэж сонссон. Хуриманд дуулагдах дуу ямар байх ёстой вэ. Бас огт дуулж болдоггүй дуунуудын талаар яриач?

-Найр эхлэх дуу, найрын өрнөл хэсгийн дуу, найрыг жаргаах дуу гэж бий. Хөөлгийн дуу ч гэж бий. Найр эхлэх дуу угсаатан болгонд өөр л дөө. Жишээлбэл, Халхад “Түмэн эх” дуугаар найр эхэлдэг бол Баядад “Эрхэм төр” дуугаар эхэлдэг. Зарим газар “Баян цагаан нутаг” дуугаар ч эхэлдэг юм билээ. Найрын өрнөл хэсгийн дуу бол Баруун монголд “13 хүлгийн дуу”, Төв халхад тэнгэр хангай, уул усандаа хандсан дуунууд ихэвчлэн дуулдаг. Найр жаргахад орой болж байх учир найр тарах дөхөж байна гэдгийг сануулсан “Оройн улаан наран” дууг ихэнх угсаатанд дуулдаг. Гэтэл найрын өрнөл хэсэгт “Оройн улаан наран” дууг дуулвал хөөлөө гэж уурлах жишээтэй. Харин зарим нутагт ,
Хоно доо хоно доо гэвч 
Хойдох ажлыг тань бодлоо 
Өнж дөө өнж дөө гэвч 
Өөрийн тань ажлыг бодлоо 
гэсэн хөөлгийн дуу байдаг. Найранд дандаа уртын дуу дуулдаг байсан. Богино аятай дууг дуулдаггүй. Найр жаргасны дараа ихэвчлэн залуучууд л богино дуу дуулж, бий биелгээгээ бийлдэг байсан. Одоо бол найранд дандаа л богино дуу дуулж байна. Гэтэл найранд дуулж болдоггүй цээртэй дуу байж шүү дээ. Уртын дуун дотор хүртэл найранд дуулж болохгүй цээртэй дуунууд гэж байдаг. Жишээлбэл, “Уяхан замбативийн наран”, “Эр бор харцага”, “Шалзат баахан шарга”, “Хулсан ташуур”-ыг дуулдаггүй цээртэй байсан.

-Одоо бол ямар ч хамаагүй дуу дуулж байна шүү дээ... 

-Монголчууд их тайван, налгар хүмүүс байсан шүү дээ. Уртын дуу нь ч өөрөө сууж сургах, ах захаа хүндэлж сурахад сургадаг байж. Гэтэл одоо бол бид барууны соёлын хүчтэй түрэлтэд өртөж байна шүү дээ. Сүүлийн үед монголчууд Солонгос, Хятад, Турк кино л үзэж байна. Бид маш олон соёлын түрэлтэн дунд хаашаа явахаа мэдэхгүй тал талаасаа сүлбүүлээд зогсож байна. Маш хурдан хэмнэлтэй юман дотор ороод ирэхээр монгол соёл нь удаан ядаргаатай санагдаж эхэлж байна. Хүмүүс хурдан хэмнэл рүү маш их тэмүүлж байна. Энэ нөхцөл байдлаас үүдээд нүүдлийн соёлын хөрсөнд боловсорсон язгуур хийгээд уламжлалт соёлууд устаж байна. 

Бид хилийн гаднах монголчуудын судалгааг 2015 оноос хойш хийж байна.Тэд нарыг харж байхад биднээс илүү монгол соёлоо хадгалаад үлдчихсэн байна. Гэтэл бид нар гал голомтон дээрээ байгаа хэрнээ өнөөдөр ямар болж байгааг монгол хүн бүр бодох ёстой.  Бид нар аливаад хөтлөгдөж явах ёстой юм уу, хөтлөж явах ёстой юм уу гэдгээ бодох ёстой. Одоо бол хөтлөгдөөд л янз бүрийн соёлын нөлөөнд аваад л явж байна. Бид хаашаа яваад байгаа юм бэ? Монгол уламжлал хийгээд язгуур соёл бидэнд хэрэггүй юм уу? Хэрэгтэй юм бол, энийг авч үлдэх ёстой юм бэ гэдэг бол бодлогын түвшинд л яригдах ёстой асуудал. 
Би энэ зун Увс аймаг руу 14 хоног хээрийн судалгаанд яваад наймдугаар сарын 10-нд ирлээ. Тэнд ер нь язгуур урлагийн бараг л гол цөм байгаа гэж үздэг шүү дээ. Гэтэл бид нар тэндээс дөрвөд бийч эрж арай гэж ганц хоёрхон л хүн олж байна шүү дээ. Бид ингэтлээ соёлоосоо холдож байна. Одоо найран дээр зохиолын дуу л дуулж байна шүү дээ. 1999 онд Дундговь аймагт хээрийн судалгаанд явж байхад нэг настай уртын дуучинтай уртын дууны талаар хөөрөлдсөн юм.

-Юу гэж хэлсэн юм бол?
-“Өө хүү минь ээ манай нутагт зуд болоод адуугүй болсоон. Адуугүй болсон чинь айраггүй болсон. Айраггүй болсон чинь найргүй болсон. Найргүй болсон чинь уртын дуугүй болсон. Тэгээд одооны найранд залуучууд зохиолын дуугаа дуулаад, өндөр градастай архиа уугаад зодолдоод байх юм” гэж хэлсэн. Тэгэхээр уртын дуу, найр гэдэг юм чинь залуучуудыг суулгаж сургадаг, ахмадаа хүндэлж сургадаг байсан  уламжлалт сурган хүмүүжүүлэх арга юм. Тэгэхээр энэ хурим найр гэдэг юм чинь зугаа цэнгээн биш байхгүй юу. Энэ бол амьдралд сургах маш том сургууль. Тэнгэр хангай, аав ээж, ах дүүс, нутаг усныхныхаа өмнө өргөдөг тангараг байжээ.

“Ахмадуудтайгаа нийлээд архи уух эрхгүй байсан”

-Ер нь монголчууд хэдэн настайгаасаа эхлээд сүй тавьдаг ёстой байсан юм бол?

-13 дугаар зууны үед нялх балчирт нь өндгөн сүй тавьдаг байсан юм билээ. Ер нь бол монголчууд 16 настайд нь охин хүүхдийн цусан чөмөг бүрддэг, 18 настайд нь эрэгтэй хүүхдийн ясан чөмөг бүрддэг гэж үздэг. Тийм учраас ясан, цусан чөмөг нь бүрдсэний дараа хооронд нь гэрлүүлж болно гэж үздэг  байсан юм билээ. Шинжлэх ухаанд цусан чөмөг,  ясан чөмөг нь бүрдэх тухай судалгаа байхгүй. Гэхдээ монголчууд бол олон зуун жилийн туршлагаараа олж тогтоосон тоо байх.

-Найранд янз бүрийн хэм хэмжээ баримталдаг байсан бололтой. Архи дарс хүртэх наснаас эхлээд, найр тарах цаг хүртэл. Энэ талаар ярьж өгөөч?

-Монголчууд дөч хүрээд дөнгөж амс, тавь хүрээд тавьж балга, жар хүрээд жаргаж уу гээд архи гэдэг ундааг хэрхэн хүртэх журамтай байсан. Тэгэхээр жараас дээш насныхан ууж болно эсэн үг. Ахмадуудтайгаа нийлээд архи уух эрхгүй л байсан байна шүү дээ. 

-Орчин үеийн хот газар болж буй хуримын талаар таны бодлыг сонсмоор байна?
-Орчин цагт суурин соёл иргэншил бий болсонтой холбоотойгоор ямар ч соёлд тодорхой хэмжээнд өөрчлөлтүүд орж байна л даа. Үүнийг би буруу гэж хэлэхгүй. Гэхдээ монгол угсаатан байгаа бол уламжлал шинэчлэлийн зохист харьцаанд өөрчлөгдөх учиртай. Уламжлалгүй шинэчлэл, шинэчлэлгүй уламжлал гэж байхгүй гэдэг шүү дээ. 

Ядаж найранд дуулдаг дууг аав ээж нь судалж мэдээд, дуулдаг дуучнаар нь дуулуулж болно. Мөн охины аав ээжтэй уулзаад ямар айл байна, удам судар нь ямар юм, юу хийж чаддаг, юу хийж чаддаггүйг нь шинжиж болно шүү дээ. Энэ чинь зах зээл, суурин соёлтой огт харшлахгүй зүйл.  

Ярилцсанд баярлалаа

Санал болгох

“Дурсаж яваарай” киноны найруулагч Их Британийн кино наадмаас шагнал хүртлээ

"Дурсаж яваарай” киноны найруулагч Э.Ган-Очир шагнал хүртэв.

14 цагийн өмнө
“Хубилай хаан ба Монгол жанжид” үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо

Чингис хаан түүний залгамжлагч алтан ургийн суут хаан Хубилай сэцэн хааны мэндэлсэний 805 жилийн ой энэ онд тохиож байна.

3 өдрийн өмнө
"Улаанбаатар фестиваль оркестр 2020" сонгодог урлагийн тоглолт болно

Монгол Улс дахь анхны баярын найрал хөгжим болох "UB Festival Orchestra"-ын эхний тоглолт 2020 оны есдүгээр сарын 27-ны өдөр 17:00 цагт Хүн театрт болно.

5 өдрийн өмнө
Monstar Production гар утсаар бүрэн хэмжээний дууны клип хийжээ

Энэрэл, Mrs M, FLA нар хамтран "Тансаг бүүвэй" нэртэй дууг дуулж, клипийг нь зургаан сарын турш хийсэн байна.

5 өдрийн өмнө