<p>Үндсэн хуулийн цэц 9 гишүүнтэй ажилладаг ч одоо бол 8 гишүүнтэй. 1 гишүүний орон тоо эзэнгүй байгаа юм. Тэдний 7 нь эрэгтэй, 1 нь эмэгтэй. Цэц 2 эмэгтэйтэй байсны 1-ийг нь Н.Учрал УИХ-ын дарга болонгуутаа ерөнхий нарийн бичгийн даргаараа авсан. ҮХЦ-ийн гишүүн, Гавьяат хуульч Л.Өлзийсайханд тэрээр санал тавьж, Л.Өлзийсайхан уг саналыг нь хүлээж авснаар 2025.11.28-нд чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Л.Өлзийсайханыг ҮХЦ-ийн гишүүний үүрэгт ажлаас чөлөөлж, УИХ-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилсон юм.</p> <p>Цэцийн гишүүнийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, УИХ, Улсын дээд шүүх санал болгож, УИХ 6 жилийн хугацаатай томилдог. Үндсэн хуулийн цэцийн дарга Г.Баясгалангийн 6 жилийн хугацаа дуусаад жил гаруй болж байна. М.Энхболдыг спикер байхад УИХ 2019.06.06-нд түүнийг ҮХЦ-ийн гишүүнээр томилжээ. Цэцийн гишүүнээр ажиллах хугацаа нь 2025.06.05-нд дууссан. </p> <p>Үндсэн хуулийн 65.3-т “ҮХЦ-ийн даргаар 9 гишүүний аль нэгийг 3 жилийн хугацаагаар гишүүдийн олонхын саналаар сонгоно. Түүнийг нэг удаа улируулан сонгож болно” гэж заажээ. Цэцийн гишүүн 6 жилийн хугацаатай учир 1 хүн бүрэн эрхийнхээ хугацаанд 2 удаа даргаар сонгогдож, 6 жил цэцийг даргалж болох нь. Г.Баясгаланг 2024.05.31-нд цэцийн гишүүд даргаараа сонгосон байна. Гэхдээ гишүүнийх нь хугацаа дууссан болохоор даргаар ажиллах хугацаа нь хамт дууссан гэсэн үг.</p> <blockquote class="wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow"> <p>Томилгоот хугацаа нь дууссан хүмүүсээр Үндсэн хууль мануулаад байх нь хэр зохистой юм бол доо</p> </blockquote> <p>Хугацаа нь дуусвал цэцийн гишүүнийг хэрхэх тухай Үндсэн хуульд ч, ҮХЦ-ийн тухай хуульд ч тодорхой заалт алга. ҮХЦ-ийн тухай хуулийн 4.3-т “Цэцийн гишүүний бүрэн эрх нь УИХ-аас дараагийн гишүүнийг томилсноор дуусгавар болно” гэж заажээ. Хугацаа нь дуусвал УИХ дараагийн гишүүнийг даруй томилно гэж байгаа юм уу, парламент орны хүнийг нь томилоогүй бол цэцийн гишүүн хугацаа дууссан ч ажиллаад байж болно гэж байгаа юм уу? Ойлгомжгүй юм. УИХ дараагийн хүнийг томилтол ажиллаад байж болох юм бол “6 жил” гэж зааж өгөх хэрэггүй л баймаар. Тэгтэл Үндсэн хуульдаа ингээд заачихсан байх юм. Ийм тохиолдолд Үндсэн хуулийг дагах ёстой биз дээ. </p> <p>Г.Баясгалангийн орны хүнийг парламент санал болгож, томилуулах учиртай. Гэвч парламент яг тэр үеэр Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийг огцруулаад тун ч завгүй байлаа. Түүнээс хойш парламент жагсаалтын, тойргийн гэж талцан “байлдаад”, зарим нь сайд болох гэж гүйгээд, юун Г.Баясгалан манатай байв. Тэгж байтал наадам, дараа нь МАН-ын тамганы төлөөх зодоон өрнөж, эцэст нь УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан өөрөө огцорсон. Г.Баясгаланг сольж амжаагүй. </p> <p>Түүний дараа Н.Учрал спикер болсон ч удсангүй. Одоо С.Бямбацогт уртхан амьсгаа авч, цэцийн гишүүдийн томилгоог шийдэж чадах эсэхийг бүү мэд. </p> <p><em><strong>Хугацаа нь дууссан гишүүн </strong></em><em><strong></strong></em></p> <ul class="wp-block-list"> <li>Үндсэн хуулийн цэцийн дарга Г.Баясгалан</li> </ul> <p><em><strong>Хугацаа нь дуусах дөхөж буй гишүүд</strong></em></p> <ul class="wp-block-list"> <li><strong>Ж.Эрдэнэбулган </strong>УИХ-ын 2021.03.26-ны өдрийн 31 дүгээр тогтоолоор Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байна. 6 жил нь 2027.03.25-нд дуусна. Түүнийг Улсын дээд шүүх санал болгожээ.</li> <li><strong>Д.Гангабаатар </strong>УИХ-ын 2021.10.07-ны 76 дугаар тогтоолоор ҮХЦ-ийн цэцийн гишүүнээр, УДШ-ийн ерөнхий шүүгч Д.Ганзоригийн үед томилогдсон. Бүрэн эрхийн хугацаа нь 2027.10.06-нд дуусна.</li> </ul> <p><em><strong>Хугацаа нь дуусах болоогүй гишүүд</strong></em><em><strong></strong></em></p> <ul class="wp-block-list"> <li><strong>Ц.Цолмон </strong>Г.Занданшатарыг УИХ-ын дарга байхад УИХ-ын 2024.05.30-ны 50 дугаар тогтоолоор ҮХЦ-ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байна. Хугацаа нь 2030.05.29-нд дуусна.</li> <li><strong>О.Мөнхсайхан </strong><em>У</em>ИХ-ын 2023.11.16-ны 97 дугаар тогтоолоор ҮХЦ-ийн цэцийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байна. 2029.11.15-нд хугацаа нь дуусна. Ерөнхий шүүгч Д.Ганзоригийн үед УДШ-ээс ҮХЦ-д санал болгосон 3 хүн бий. Тэдний 1 нь О.Мөнхсайхан. Түүний хугацаа дуусах болоогүй бол нөгөө 2-ынх нь хугацаа дуусах дөхөж буй аж. </li> <li><strong>Э.Энхтуяа </strong>Одоогийн Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн санал болгосноор УИХ түүнийг 2023.11.16-нд ҮХЦ-ийн гишүүнээр томилжээ. Бүрэн эрх нь 2029.11.15-нд дуусна.</li> <li><em><strong>Б.Болдбаатар </strong></em>УИХ-ын 2024.05.30-ны 51 дүгээр тогтоолоор ҮХЦ-ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байна.<em> </em>Одоогийн Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх түүнийг санал болгосон. Ажиллах хугацаа нь 2030.05.29-нд дуусна.  </li> <li><strong>Р.Батрагчаа  </strong>УИХ 2024.05.30-нд түүнийг ҮХЦ-ийн гишүүнээр томилжээ. 2030.05.29 хүртэл ажиллах т<em>үүнийг </em>одоогийн Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх санал болгосон байна. </li> </ul> <p>УДШ-ээс санал болгосон 3 гишүүнээс Ж.Эрдэнэбулган, Д.Гангабаатар 2-ын ажиллах хугацаа жилийн дараа дуусаж, О.Мөнхсайхан үлдэнэ. Харин Ерөнхийлөгчийн санал болгосон 3 хүний хугацаа дуусах болоогүй, томилогдоод 1-2 жил ажиллаж байна.</p> <p>ҮХЦ-ийн гишүүний ажлын байранд УИХ-аас санал болгосон 3 хүнээс Г.Баясгалангийн бүрэн эрхийн хугацаа дууссан бол Л.Өлзийсайхан өөр ажилд шилжиж, одоо Ц.Цолмон үлджээ. Томилгоот хугацаа нь дууссан хүмүүсээр Үндсэн хууль мануулаад байх нь хэр зохистой юм бол доо.</p> <p>Ядах нь ээ даргынх нь хугацаа дуусчихсан. Хугацаа нь дууссан даргатай цэцээр Г.Занданшатарын ЗГ огцрох аюулаас авруулсан. Гэвч нэг их удалгүй огцорч, ЗГ-ын хугацаа нь бас дууслаа. Баянхонгорынхон нэг нэгэндээ тус дэм болж чадсан уу, үгүй юү, бүү мэд.</p> <p>Бүх хуулийн үндэс болсон хуулийн харуулууд өөрсдөө хуулиар заасан хугацаа хэтрүүлэн ажиллаад байх нь эвгүй л байгаа байлгүй. Дарга нь байгаа болохоор гишүүд нь дотроосоо хүчин төгөлдөр дарга сонгож чадахгүй. Г.Баясгалан өөрийн хүсэлтээр даргын ажлаа өгдөггүй. Хэн хэндээ хэцүү л юм. Тэгэхээр парламент одоо цэцэд 2 хүн томилох шаардлагатай байна.</p>